Van masker naar boetekleed

Vastenavond. Vastenoavet. Vasteloavend. Hoe je het ook noemt, het zegt zelf wat het is: de avond voor de Vasten.
De oorsprong of de verklaring daarvan? Sommigen zeggen dat het komt van ‘faseln’, gedijen, rijpe vrucht voortbrengen. Een lentefeest dus, om de goden gunstig te stemmen voor een overvloedige oogst.
Als je je afvraagt wat dat dan te zien heeft met de vastentijd: de aftrap daarvan wordt gegeven met carnaval.
Waar die term vandaan komt? Carne vale: vaarwel vlees. Of carrus navalis: scheepskar. Die oude Germaanse karren waarmee men rond de velden trok om vruchtbaarheid af te smeken, daar liggen de wortels van onze carnavalsoptochten.

Een overgangsritueel. Van donker naar licht, van winter naar zomer. Drie dagen lang mag de wereld op zijn kop. Chaos en wanorde leiden uiteindelijk weer tot herstel van de normale orde.
In onze contreien eindigt het feest op Vette Dinsdag, de dag voor Aswoensdag waarop de vastentijd begint die pas met Pasen eindigt.

Vette donderdag

In Spanje tellen ze anders. Daar draait alles om Jueves Lardero (Vette Donderdag).In Andalusië staat die dag ook wel bekend als de ‘Jueves Gordo’ of ‘Día de las merendicas’. Día de las merendicas betekent letterlijk: Dag van de kleine maaltijden of Dag van de picknickjes. Een verwijzing naar de traditie dat mensen op die dag eropuit trekken met familie en vrienden om buiten te eten, vaak met een picknick. Een soort volksfeest met tussendoortjes in de openlucht, vlak voordat de vasten begint.

Zesenveertig dagen voor Pasen, de donderdag net voor Miércoles de Ceniza (Aswoensdag) klinkt het Spaanse startschot voor de carnaval.
Afkomstig van ‘Carne vale’, vaarwel vlees, weet je nog? Of anders gezegd: nog één keer goed genieten voordat de vastenperiode ingaat.

En genieten doen ze! Overal in Andalusië zakken de tafels door onder chicharrones, worst met ei, geroosterd vlees. In Fernán Núñez eten ze ei met brood, een traditie die teruggaat tot de verovering van Granada.
Het idee is simpel: prop je vol met wat je straks weken moet missen.

Carnavalsstoet

Dan komen de parades. Praalwagens rollen door de straten, precies zoals bij ons in Nederland, België of Duitsland. Boordevol satire en spot. Politici krijgen ervan langs, bekende koppen worden belachelijk gemaakt, het nieuws van de dag wordt tot grappen herschreven. Iedereen verkleed, iedereen blij, iedereen lacht. Maskers verbergen wie je bent zodat je alles kunt zeggen. Rolomkering noemen we dat: knechten mogen baas spelen, prins carnaval krijgt de sleutels van het stadhuis.

Interessant detail: tijdens de dictatuur van Franco lag het Carnaval stil. Grote groepen onherkenbare, verklede mensen waren natuurlijk een no-go in die tijd. Maar zodra Franco weg was, leefde het feest weer helemaal op.

Spot en satire

Het grootst is het Carnaval in Cádiz. Daar gebeurt iets bijzonders: groepen zangers komen op met chirigotas, satirische liedjes waarin vooral politici flink op de hak genomen worden.
Murgas en charangas noemen ze die groepen, en het is zo populair dat de Andalusische televisie het live uitzendt. De teksten zijn scherp, geestig, meedogenloos soms. Alles mag, alles kan.

Tot Domingo de Piñata (Piñata-zondag), de laatste carnavalsdag. Dan regent het snoepgoed uit de piñata, strooisuiker voor wie mazzel heeft en snel genoeg is.

Daarna is het gedaan met de pret. Het carnavalssymbool wordt begraven, de sleutels gaan terug. Op Aswoensdag rest nog de sobere ceremonie. Veertig dagen vasten volgen.

Semana Santa

Maar in Andalusië gebeurt nog iets anders. Broederschappen zijn al weken bezig. Tunieken worden opgezocht, dragers repeteren met zware beelden, agenda's voor de Semana Santa (Goede Week) worden afgewerkt. De spanning stijgt.

Want waar carnavalsvierders nu maskers dragen om te spotten, zetten boetelingen straks capirotes (punthoeden) op om berouw te tonen. Waar nu gelachen wordt op straat, komen over enkele weken de stille processies. Dragers torsen beelden van heiligen door de nacht, verhulde gezichten niet uit plezier maar uit devotie.

Dezelfde stoet, andere insteek. Van vruchtbaarheidsgoden naar heiligenbeelden, van spot naar inkeer, van chaos naar orde.

Twee werelden die botsen tijdens dezelfde vastenperiode. Carnaval vraagt om vrijheid en spot, Semana Santa om vergeving en bezinning. De een lacht, de ander bidt. En toch horen ze bij elkaar, die weken tussen Vette Donderdag en Pasen. Want na het masker komt altijd het moment dat je jezelf weer toont.

Plannen om de carnavalsgekte te ontlopen? Je koffers pakken naar Cádiz of Málaga is dan misschien niet zo verstandig. Alhoewel… Een trip naar Andalusië is altijd een goed idee.

(c) foto: www.carnavaldecadiz.com