Pegalajar kleeft tegen de rotswand van Sierra Mágina aan, een bergdorp in de provincie Jaén waar water en steen de baas zijn. Zo'n 2.500 inwoners wonen hier op 820 meter hoogte, omringd door olijfgaarden en kalksteenformaties. De Fuente de la Reja, een natuurlijke bron aan de rand van het dorp, spuit sinds mensenheugenis water uit de berg. Dat water vult La Charca, een kunstmatig meer dat al eeuwen dienst doet als waterreservoir en dorpstrots tegelijk.

Het dorp is compact gebouwd, met smalle steegjes die langs witgekalkte huizen kronkelen. Boven alles uit torent de Iglesia de la Santa Cruz, gebouwd op de fundamenten van een middeleeuwse vesting. De combinatie van bergnatuur en historische bouwwerken maakt Pegalajar tot een uitvalsbasis voor wie Sierra Mágina wil verkennen zonder in toeristendrukte te belanden.

Grotten met een verleden van 4.500 jaar

De Cueva de Aro trekt archeologen al decennia. Deze grot, net buiten het dorp langs de weg naar Mancha Real, diende rond 2500 voor Christus als begraafplaats. Archeologen vonden er stenen bijlen, messen van vuursteen en aardewerk met knobbels erop. De restanten van menselijke skeletjes duiden op collectieve begrafenissen, een gebruik dat toen heel gewoon was in deze streek.

De Cueva de los Majuelos ligt een paar honderd meter verderop. Beide grotten ontstonden in kalksteenformaties uit het Laat-Krijt, zo'n 70 miljoen jaar geleden. Tegenwoordig zijn ze privébezit en niet toegankelijk voor bezoekers, maar de wetenschap heeft hier wel waardevol materiaal verzameld dat licht werpt op het leven van de eerste bewoners.

Rotsschilderingen in de Serrezuela

In verschillende rotswanden rond Pegalajar vind je prehistorische schilderingen. De abrigo's van de Pedriza, Puerto en Serrezuela bewaren roodbruine tekeningen in een schematische stijl. De makers gebruikten ijzeroxide als pigment en schilderden met verfijnde penselen van vogelveren of konijnenhaar. Sommige lijnen werden gewoon met vingers aangebracht.

De staat van de schilderingen varieert. Weer en wind hebben hun werk gedaan, maar met wat geluk herken je nog menselijke figuren, dieren en geometrische patronen. Deze kunst dateert van het vijfde tot het derde millennium voor Christus, uit de tijd dat mensen overgingen van jagen en verzamelen naar akkerbouw en veeteelt.

Middeleeuwse verdedigingswerken

De Torre de la Cabeza staat kilometers buiten het dorp op een strategische heuvel. Deze wachttoren uit de vijftiende eeuw bewaakte de toegang tot het koninkrijk Jaén vanuit Granada. Condestable Don Miguel Lucas de Iranzo liet hem bouwen tussen 1462 en 1470. De basis is cilindervormig met dikke muren van anderhalf meter breed. In de muur zaten drie schietgaten. Een trap in de muur leidde naar het dak, maar daarvan rest alleen het spoor in de buitenmuur. Onder de vloer bevindt zich een rechthoekige schacht die uitkomt in een vluchtgang, inmiddels dichtgeslibd.

Het Arco de la Encarnación in het dorp zelf was onderdeel van de kasteelmuur. Deze spitsboog met drie wapenschilden en een inscriptie in gotische letters markeert de zuidelijke verdedigingslinie. Op het middelste schild staan de wapens van Fernando III, die Pegalajar in 1243 veroverde tijdens een sneeuwstorm. Links zie je het stadswapen van Jaén, rechts een markiezenkroon met lelies.

Water dat werkt

La Charca domineert het noordelijke deel van Pegalajar. Dit rechthoekige bekken verzamelt bronwater sinds het jaar nul. In 1903 kwam er een stenen muur omheen, tussen 1944 en 1949 werd die verhoogd en de bodem geplaveid. Het water diende voor irrigatie van de huertos, de moestuinen die beneden het dorp lagen. Een netwerk van acequias, watergoten, verdeelde het water over de velden.

Bij de Plaza de la Laguna stond vanaf de achttiende eeuw een publieke drinkbak die water kreeg via een leiding vanaf de Fuente de la Reja. Dezelfde leiding voorzag particuliere huizen en olijfoliemolens van water. Het systeem is Moors van oorsprong, aangelegd toen Pegalajar nog al-Jafr heette en deel uitmaakte van het emiraat Córdoba.

Bouwwerk na bouwwerk

De Iglesia de la Santa Cruz verrees tussen 1580 en 1620 op de plek waar het kasteel stond. Architect Alonso Barba gebruikte de kasteeltoren als basis voor de klokkentoren. Het schip heeft een Latijns kruis als grondplan met zes kapellen langs de zijkanten. Elk bevat drie nissen met heiligenbeelden. De sacristie heeft een houten vakwerkplafond, de vloer is een zwart-wit dambordpatroon van marmer. Het retabel bij het hoofdaltaar is het oudste en meest waardevolle stuk van de kerk.

Het Ayuntamiento aan de Plaza de la Constitución dateert uit de zeventiende eeuw. Van het originele gebouw blijft alleen de voorgevel over: twee verdiepingen met Toscaanse zuilen en een driedubbele arcade op de bovenverdieping. Boven de arcade prijkt het wapen van keizer Karel V.

De Plaza de Abastos, de oude markthal, is een vierkant gebouw met vier torens op de hoeken. Beneden in de kelder zat het slachthuis, tegenwoordig buiten gebruik. De constructie combineert wit en okerkleurig pleisterwerk met groene kozijnen.

Wat te doen in en rond Pegalajar

Sierra Mágina biedt tientallen wandelroutes, van korte rondes van een paar uur tot dagtochten naar de top van Mágina (2.167 meter). De GR-247, een langeafstandspad dat heel Sierra Mágina omcirkelt, loopt door Pegalajar. Het traject combineert olijfgaarden, bergbossen en rotspartijen.

Mountainbikers vinden hier uitdagende routes met steile klimmen en technische afdalingen. De omgeving trekt ook klimmers die zich uitleven op de kalksteenwanden. Voor gemakkelijker vermaak kun je terecht bij La Charca, waar kinderen in het water spelen tijdens warme zomerdagen.

Elke 5 augustus viert Pegalajar de Virgen de las Nieves, beschermheilige van het dorp. De processie trekt door de straten, gevolgd door optredens en een verbena op het dorpsplein. In de lente staat de Feria de Abril op de kalender, met flamencoptredens en paardenshows.

Praktische zaken

Pegalajar ligt 12 kilometer ten zuiden van Jaén stad. Vanuit Jaén neem je de A-316 richting Granada en slaat na acht kilometer af naar de JV-3241. De rit duurt een kwartier. Vanaf Granada (80 kilometer) rijd je een uur via de A-44 en A-316. Parkeren kan bij La Charca of op de Plaza de la Constitución.

Het dorp heeft een handvol bars en restaurants waar je tapas krijgt met producten uit de streek: olijfolie van eigen bodem, migas (gebakken broodkruimels), choto (geitenvlees) en pipirrana (tomatensalade). Overnachten doe je in Casa Rural Fuente la Reja of een van de andere landelijke verblijven in de buurt.

Het Centro de Interpretación de la Caminería, het informatiecentrum over historische routes, ligt aan de rand van het dorp. Hier krijg je uitleg over de Romeinse wegen die door dit gebied liepen, waaronder de route van Castulo (bij Linares) naar Carthago Nova (Cartagena). Vier Romeinse mijlpalen uit verschillende eeuwen bewijzen het belang van deze handelsroute.

(c) foto en bron: hayto-pegalajar.org